نگاهی به سیستم ستاره‌ای هالیوود از درون سانست بولوار

فیلم سانست بولوار یکی از ارکان سینمای دهه‌ی ۵۰ آمریکاست؛ فیلمی از بیلی وایلدار که در زمان اکران نامزد ۱۱ جایزه‌ی اسکار شد و ۳ تای آن را کسب کرد و پس از آن همیشه به عنوان یکی از فیلم‌های مهم تاریخ سینما از آن یاد شده است. یکی از مهم‌ترین عناصر محتوایی فیلم سانست بولوار که در ایران به عنوان «غروب یک ستاره» به نمایش درآمد، سراب سیستم ستاره‌ای در هالیوود دوران کلاسیک است. این که چطور هالیوود ستاره‌هایش را می‌سازد، از آن‌ها کسب درآمد می‌کند و در نهایت، آن‌ها را در جهان ساختگی و ذهنی خودشان رها می‌کند. در این مقاله در وبسایت سیناریوم، با ارجاع به فیلم «سانست بولوار» وجوهی از سیستم ستاره‌ای هالیوود را بررسی خواهیم کرد.

سیستم ستاره‌ای در هالیوود چگونه کار می‌کرد؟

سیستم ستاره‌سازی در هالیوود، که یکی از موضوعات اصلی فیلم سانست بولوار است، به پدیده‌ای اشاره می‌کند که برخی از بازیگران خاص را به جایگاهی شمایل‌گونه می‌رساند. این ستاره‌ها محبوبیت فراوانی پیدا می‌کنند، همه‌جا شناخته می‌شوند و تاثیر به‌سزایی روی موفقیت فیلم‌ها می‌گذارند. این سیستم در سال‌های اوایل قرن بیستم و با شروع دوران طلایی هالیوود در کالیفرنیا شروع به رشد.

این سیستم با تلاش استودیوها سعی می‌کند هویتی دقیق برای بازیگران بسازد و تصویر عمومی آن‌ها را برای مخاطب دل‌پسند کند. این تصویر چیزی است ورای آنچه بازیگر روی پرده نمایش می‌دهد و همانطور که در فیلم سانست بولوار در کاراکتر اصلی فیلم یعنی نورما دزموند (Norma Desmond) با بازی (Gloria Swanson) می‌بینیم، تمام وجود زندگی شخصی بازیگران را در بر می‌گیرد.

در چنین سیستمی، تنها نام بازیگر کافی است که موفقیت گیشه‌ی فیلم تضمین شود و طرفداران با تمام وجود همه‌چیز فیلم را دنبال کنند و باعث موفقیت آن شوند.

اما در دوران اوج ستاره‌سازی هالیوود شاهد این بوده‌ایم که چگونه ستاره‌ها –که نورمای فیلم سانست بولوار مثالی از آن‌هاست- درون یک مدل از نقش‌هایی که بازی کرده‌اند می‌مانند. چرا که این ستاره‌ها دستمزد بسیار بالایی دریافت می‌کنند و ارزش اقتصادی‌شان برای استودیوها در حدی است که باید همیشه برگشت سرمایه‌ای تضمین‌شده داشته باشند.

اما آن تصویر اغراق‌آمیزی که در فیلم سانست بولوار می‌بینیم برای سال‌های میان دهه‌ي ۲۰ تا ۵۰ میلادی است که استودیوها کنترل زیادی روی ستاره‌ها داشته‌اند. با گذر زمان و ظهور استودیوهای فیلمسازی مستقل‌تر، ستاره‌ها جای بیشتری برای نمایش توانایی خود پیدا می‌کنند. اما در هر حال، سیستم ستاره‌ای همواره به عنوان یکی از وجوه مشخصه‌ی هالیوود مانده است و دورنمای فرهنگی سلبریتی‌ها و ارزش تبلیغاتی فیلم‌ها را تحت‌الشعاع قرار داده است.

فیلم سانست بولوار و سیستم ستاره‌ای هالیوود

سانست بولوار، فیلم‌نوآرِ کلاسیک بیلی وایلدار در سال ۱۹۵۰ اکران شد و چهره‌ای تاریک و انتقادی از سیستم ستاره‌ای هالیوود و توهم شهرت به نمایش گذاشت. در این فیلم،‌ نورما دزموند ستاره‌ی فیلم‌های صامت است که کم‌کم دارد محو می‌شود و با افولش و تغییر همواره‌ی هالیوود دست‌وپنجه نرم می‌کند. کاراکتر نورما، تصویری است از رنج ستاره‌های پابه‌سن‌گذاشته‌ی هالیوود که استودیوها کم‌کم آن‌ها را فراموش می‌کنند، در حالی که چشم به استعدادهای تازه‌تر دوخته‌اند.

تلاش‌های مذبوحانه‌ی نورما برای این که دوباره شکوه گذشته‌اش را به دست بیاورد، نشانی از فشار شدید و عدم امنیتی است که بازیگران در سیستم ستاره‌ای هالیوود تجربه می‌کنند. او نمی‌تواند واقعیت را قبول کند و همین عدم توانایی او نشان می‌دهد که شهرت چه ذات مخربی دارد و کاری می‌کند آدم‌ها دست به هر کاری بزنند تا جایگاه‌شان را به عنوان یک سلبریتی حفظ کنند.

رابطه‌ي بین نورما و جو گیلیس (Joe Gillis)، فیلمنامه‌نویسی که او هم درگیر مشکلاتی است و ویلیام هولدن (William Holden) نقشش را بازی می‌کند،‌ نشانی از روابط قدرت در این سیستم است. نورما از جو می‌خواهد تبدیل به نویسنده‌ی پشت‌پرده‌ي او شود و در عوض نورما هم به او ثبات مالی می‌دهد. اینگونه نورما می‌خواهد توهم‌های بازگشتش به عنوان یک ستاره را درمان کند.

سانست بولوار نقدی است بر خودشیفتگی و وسواسی که هالیوود با تصویر آدم‌ها ایجاد می‌کند. با قصه‌ی نورما و جو، وجه تاریکی از صنعت سرگرمی خودش را نشان می‌دهد؛ وجهی که نشان می‌دهد رویاها با هزینه‌های هنگفت سرجایشان می‌مانند.

نکته‌ی دیگری که از هوشمندی کارگردان فیلم سانست بولوار می‌آید این است که گلوریا سوانسون در نقش نورما بازی می‌کند؛ کسی که خودش زمانی ستاره‌ی سینمای صامت بوده است. به همین ترتیب مرز میان واقعیت و قصه در فیلم برداشته می‌شود. تجربه‌ی سوانسون به عنوان یکی از قربانیان سیستم ستاره‌ای هالیوود، اصالتی به نقش‌آفرینی او می‌دهد که هنوز هم که هنوز است برای مخاطب جذاب و باورپذیر است.

تاثیر سیستم ستاره‌ای هالیوود بر بازیگران و کارنامه‌ی حرفه‌ای آن‌ها

سیستم ستاره‌ای هالیوود بیشترین تاثیر را بر شکل‌گیری دورنمای حرفه‌ای بازیگران، هویت عمومی آن‌ها و فرصت‌هایشان درون صنعت سرگرمی داشته است.

قرارگرفتن درون سیستم ستاره‌ای باعث می‌شد تا بازیگران بیشتر از دیگران جلوی چشم مخاطبان باشند و بیش از پیش شناخته شوند. ستاره‌ها از این شهرت بی‌حدوحصر لذت می‌بردند و نامشان در سراسر جهان ورد زبان‌ها بود و تصویرشان را در هرکشوری می‌شناختند. همین شناخته‌شدن فرصت‌های بیشتری در اختیارشان می‌گذاشت اما و می‌توانستند در فیلم‌های درجه‌یک‌تری بازی کنند.

فیلمنامه‌ها از استودیوهای مختلف برای ستاره‌های درجه‌اول فرستاده می‌شد و آن‌ها می‌توانستند با چک‌وچانه‌زدن، بیشترین سود حاصل از فیلم را از آن خود کنند و حتی روی روند خلاقه‌ی فیلم تاثیر بگذارند.

هنوز هم که هنوز است بازیگران ستاره که در نقش اول فیلم‌ها خودنمایی می‌کنند، می‌توانند روی دستمزدشان مذاکره‌های زیادی کنند و حتی شریک بخشی از سود فیلم نیز شوند. اما همانطور که انتخاب‌های ستارگان زیاد می‌شود، خطری دیگر نیز آن‌ها را تهدید می‌کنند. ستاره‌ها ممکن است درون نقش‌های کلیشه‌ای گرفتار شوند. اصطلاحی وجود دارد به نام «تایپ‌کستینگ» یا Typecasting که اشاره به همین موضوع دارد. رهاشدن از پیشنهاد نقش‌های مشابه برای ستارگان، چالش بزرگی است اما تجربه ثابت کرده است که اگر بتوانند چنین کاری کنند، عمر حرفه‌شان را بیشتر می‌شود و به مشکلات بزرگی که ستارگان تک‌نقش گرفتار می‌شوند، درنمی‌افتند.

در کل، سیستم ستاره‌ای هالیوود می‌تواند فرصت‌های زیادی در اختیار بازیگران قرار دهد اما چالش‌ها و فشارهای خاص خودش را دارد. دست‌وپنجه‌نرم‌کردن با هزارتوی سرگیجه‌آور شهرت و ماندن در یک صنعت به‌شدت رقابتی و ایجاد تعادل بین زندگی شخصی و کاری از چالش‌های اصلی‌اند؛ همان چالش‌هایی که آدم‌های فیلم سانست بولوار نتوانسته‌اند به درستی از پس‌شان بربیایند.

آدم‌های فیلم سانست بولوار، تا حد بسیار زیادی ما را یاد کسانی می‌اندازند که در سیستم ستاره‌‌ی هالیوود درخشش گرفتند و بعد رها شدند. چندتا از مشهورترین مثال‌هایش را همه‌ی ما می‌شناسیم:

مریلین مونرو نمادی از زیبایی و جذابیت بود که در دهه‌ي ۵۰ و ۶۰ تبدیل به شمایل هالیوود شد و نقش‌هایش در فیلم «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» (Some Like it Hot) و «جنتلمن‌ها بلوندها رو ترجیح می‌دن» (Gentlemen Prefer Blondes) جایگاه او را به عنوان ستاره در هالیوود تثبیت کردند.

هامفری بوگارت، با شمایل مرد سرسخت هالیوود با تعداد زیادی نقش از جمله در کازابلانکا و شاهین مالت، تبدیل به یکی از بزرگترین ستارگان دوران طلایی هالیوود شد.

آدری هپبورن با آن وقار و استعداد و جذابیتش تبدیل به عزیزدل هالیوود شد و میراثش تا سال‌های پایانی مرگش پابرجا ماند.

ستاره‌های دیگری همچون جان وین با شمایل تماماً آمریکایی‌اش در فیلم‌های وسترن،‌ الیزابت تیلور با زیبایی حیرت‌انگیزش نه تنها ستاره‌ی هالیوود بلکه شمایلی فرهنگی بود و کسانی همچون کری گرانت و گریس کلی و جیمز دین تنها مثال‌هایی از محصولات سیستم ستاره‌ای هالیوود هستند.

سیستم ستاره‌ای در هالیوود از دیروز تا امروز

سیستم ستاره‌ای در هالیوود که فیلم سانست بولوار یکی از نمادهای انتقادی آن است،‌ در طول سال‌ها دستخوش تغییرات فراوانی شده است. همین امر نشان می‌دهد که از دوران بیلی وایلدر تا دوره‌ی سلطه‌ی فیلم‌های کمیک بوکی و مارول و دی‌سی بر گیشه‌ها، روابط قدرت در صنعت سرگرمی و نیز رویکردهای فرهنگی و پیشرفت‌های تکنولوژیکی تغییرات زیادی داشته‌اند.

در اوایل قرن بیستم که فیلم سانست بولوار آن را بازتاب می‌دهد، استودیوهای بزرگ روی کارنامه‌ی حرفه‌ای بازیگران سلطه داشتند و قراردادهای طولانی‌مدت و سلطه بر فرایند تولید از مشخصه‌هایشان بود. افول نظام استودیویی در هالیوود در اواسط قرن بیستم، استقلال بیشتری به بازیگران بخشید و به آن‌ها اجازه داد خودشان برای خودشان تصمیم بگیرند. در همین راستا، فیلم‌های مستقل ظهور کردند و بازیگران می‌توانستند در پروژه‌هایی با وجوه هنری بیشتر و با ابعاد کوچک‌تر، خارج از نظام استودیویی کار کنند. اینجا بود که قصه‌گویی‌ها تنوع بیشتری پیدا کرد و نقش‌های متنوع‌تری در سینما بازتاب پیدا کردند.

با ظهور تلویزیون و رسانه‌های سلبریتی‌محور، مرز بین استعداد بازیگری کلاسیک و شهرتی که از طریق دیگری به دست آمده کمرننگ شد. ستاره‌های برنامه‌های تلویزیونی (غیرروایی)، اینفلوئنسرها و شخصیت‌های رسانه‌ای در رشته‌های مختلف جایگاه بازیگران را به چالش کشیدند و سعی کردند توجهات را به خود جلب کنند.

به‌خصوص در سال‌های اخیر،‌ تنوع‌های نژادی و جنسیتی باعث شده تا صداهای به‌حاشیه‌رانده‌شده جایگاهی در رسانه‌های جمعی پیدا کنند و تعصبات دیرپای مانده در روایت‌ها را به چالش بکشند. همین امر، راهی را باز کرده تا بازیگرانی رشد پیدا کنند که پیش از این در پس‌زمینه مانده بودند و کمتر بازنمایی‌ای از آن‌ها در رسانه مشاهده می‌شد.

به این‌ها اضافه کنید ظهور پلتفرم‌های پخش آنلاینی همچون نتفلیکس و آمازون پرایم را که مدل‌های پخش را تغییر دادند و راه‌های دیگری برای ارائه‌ی محتوای خلاقه پیش پای تولیدکنندگان گذاشتند. به این ترتیب، شیوه‌های تولید ساده‌تر و پرمخاطب‌تر شد و فقط بازیگرانی از یک نژاد و از یک پس‌زمینه برای تولیدات گسترده نیاز نبود. بلکه باید آدم‌های متنوعی از اقصی‌نقاط جهان برای نقش‌های مهم آماده می‌شدند که تاثیر آن‌را هم‌اکنون می‌توان در سریال‌های نتفلیکس و حتی در نحوه‌ی انتخاب فیلم‌ها در فصل جوایز مشاهده کرد.

در سینمای امروز جهان دیگر ستاره‌ها آن جایگاه پیشین‌شان را ندارند. با گسترش تولیدات کمیک‌بوکی، گروه بازیگران و برند یک فرنچایز تاثیر بیشتری بر فروش و تبلیغات فیلم دارد تا نام یک بازیگر. گرچه هنوز هم بازیگرانی هستند که صرف نام‌شان روی یک فیلم می‌تواند تضمین زیادی برای موفقیت فیلم به همراه داشته باشد، اما این‌ها تک‌وتوک استثنائاتی‌اند؛ همواره از لئوناردو دی‌کاپریو و تام کروز و برد پیت به عنوان آخرین ستاره‌های سینمای امروزی نام برده‌اند که نام‌شان به‌ خودیِ خود می‌تواند تضمینی برای فروش فیلم‌ها و موفقیت‌شان در فصل جوایز باشد. اما انگار دوران ستاره‌ها به سر رسیده و وارد دوران سلطه‌ي برندها و فرنچایزها شده‌ایم.

موخره

فیلم سانست بولوار، شرحی صمیمانه از ستاره‌‌ای روبه‌افول است که سیستم ستاره‌ای هالیوود زمانی آن را پرورش داده و این توهم را به او بخشیده که اوضاع تا ابد بر همین منوال می‌ماند و ناگهان با تغییری بزرگ در نحوه‌ی تولید فیلم‌ها، دور انداخته شده است. حالا نورمای قصه‌ی بیلی وایلدر، تماماً‌ بر این تلاش است تا توهم خود را پا بر جا نگه دارد به جای اینکه سعی کند با واقعیت کنار بیاید. نورمای فیلم سانست بولوار، هم محصول و هم قربانی سیستم ستاره‌ای هالیوود است.

سانست بولوار اما همواره به عنوان نقدی کوبنده بر ریاکاری و سطحی‌نگری فرهنگ سلبریتی‌محور هالیوودی عمل می‌کند و زیر پوست صنعتی که بر توهم و رویافروشی بنا شده است را برملا می‌کند. فیلم بیلی وایلدار با نمایش کاراکترهایی همچون نورما دزموند و روایتی از پشت‌صحنه‌ی هالیوود، تفکر ستاره‌محور را به چالش می‌کشد و عنوان می‌کند که معیار نهایی موفقیت، ستاره‌بودن نیست. شهرت هزینه‌ای دارد و برای دیوانگان شهرت، به قیمت از دست‌دادن ارتباط‌شان با جهان واقعی تمام می‌شود.