نمای برگمان چیست؟ وقتی دو چهره به یک چهره تبدیل می‌شوند

در تاریخ سینما، بعضی تصاویر چنان قدرتمند هستند که از فیلمی که در آن متولد شده‌اند فراتر می‌روند. حتی اگر فیلم را ندیده باشیم، ممکن است تصویرش را به یاد داشته باشیم؛ تصویری که بعدها در فیلم‌ها، پوسترها، عکس‌ها و فرهنگ بصری سینما بارها تکرار شده است.

تصویر دو چهره در Persona، ساخته اینگمار برگمان در سال ۱۹۶۶، یکی از همین تصاویر است.

در این فیلم، چهره‌های لیو اولمان در نقش الیزابت فوگلر و بیبی آندرسون در نقش آلما، گاهی چنان به یکدیگر نزدیک می‌شوند که مرز میان آن‌ها از بین می‌رود. در مشهورترین شکل این ایده، دو چهره در یک تصویر با هم ترکیب می‌شوند و تصویری تازه می‌سازند؛ تصویری که دیگر به‌سادگی نمی‌توان گفت متعلق به کدام شخصیت است.

امروزه گاهی به این نوع کلوزآپ‌های شدیداً روان‌شناختی و به‌ویژه تصویر دو چهره درهم‌رفته، به‌صورت غیررسمی «نمای برگمان» یا Bergman Shot گفته می‌شود. البته این اصطلاح یک اصطلاح رسمی و استاندارد در زبان فیلم‌برداری، مانند نمای هلندی یا دالی زوم، نیست. آنچه آن را به برگمان پیوند می‌دهد، بیش از یک فرمول ثابت تصویری است: استفاده از چهره به‌عنوان فضایی برای پرسش از هویت، رابطه و مرز میان «من» و «دیگری».

«پرسونا»: وقتی چهره دیگر فقط یک چهره نیست

Persona داستان رابطه میان دو زن است: الیزابت فوگلر، بازیگری که ناگهان تصمیم می‌گیرد سخن نگوید، و آلما، پرستاری که مسئول مراقبت از او می‌شود.

در آغاز، تفاوت میان آن‌ها روشن به نظر می‌رسد. یکی ساکت است و دیگری حرف می‌زند. یکی خود را پنهان می‌کند و دیگری به‌تدریج رازهای شخصی‌اش را آشکار می‌سازد. اما هرچه رابطه آن‌ها پیش می‌رود، این مرزهای اولیه بی‌ثبات‌تر می‌شوند.

برگمان به‌جای توضیح‌دادن این تحول با دیالوگ، آن را به تصویر تبدیل می‌کند.

دوربین به چهره‌ها نزدیک می‌شود؛ آن‌قدر نزدیک که محیط اطراف اهمیت خود را از دست می‌دهد. سپس دو صورت در یک فضای تصویری قرار می‌گیرند، نگاه‌ها با یکدیگر درگیر می‌شوند و سرانجام، مرز میان دو شخصیت به‌صورت بصری دچار فروپاشی می‌شود.

تصویر مشهور ادغام چهره‌های آلما و الیزابت را می‌توان یکی از ماندگارترین تجسم‌های سینمایی مفهوم «دوگانه» یا double دانست؛ تصویری که این پرسش را مطرح می‌کند: آیا با دو شخصیت روبه‌رو هستیم، یا با دو بخش از یک شخصیت؟

BFI نیز Persona را فیلمی می‌داند که رابطه دو زن و مسئله هویت را تا جایی پیش می‌برد که تصویر مشهور ترکیب چهره‌های آن‌ها به یکی از به‌یادماندنی‌ترین تصویرسازی‌های سینماییِ «دوگانگی» تبدیل می‌شود.

ویژگی‌های اصلی آنچه «نمای برگمان» می‌نامیم

اگرچه نمی‌توان برای «نمای برگمان» یک تعریف کاملاً فنی و ثابت ارائه کرد، چند ویژگی در بسیاری از تصاویر برگمانی دیده می‌شود:

۱. کلوزآپ شدید

دوربین از فاصله معمول فاصله می‌گیرد و به چهره نزدیک می‌شود. در نتیجه، تماشاگر دیگر نمی‌تواند به‌سادگی به محیط یا کنش‌های بیرونی پناه ببرد.

صورت به خودی خود تبدیل به فضای اصلی درام می‌شود.

۲. حذف یا کم‌رنگ‌شدن جهان اطراف

در این نماها، دکور و محیط معمولاً اهمیت کمتری از چهره پیدا می‌کنند. نور، پوست، چشم، دهان و کوچک‌ترین تغییرات حالت صورت به عناصر اصلی تصویر تبدیل می‌شوند.

۳. سکوت و زمان

کلوزآپ برگمانی معمولاً عجله‌ای برای رسیدن به اطلاعات جدید ندارد. دوربین می‌تواند روی چهره باقی بماند و به تماشاگر فرصت دهد که نه‌فقط احساس شخصیت، بلکه تغییر تدریجی یک احساس را مشاهده کند.

۴. ابهام روان‌شناختی

چهره قرار نیست همیشه پاسخ بدهد. گاهی هرچه بیشتر به آن نزدیک می‌شویم، کمتر مطمئن می‌شویم که واقعاً چه چیزی را می‌بینیم.

۵. هم‌پوشانی یا نزدیکی افراطی دو چهره

این همان ویژگی‌ای است که بیشتر از همه به تصویری که امروز به‌طور غیررسمی «نمای برگمان» نامیده می‌شود نزدیک است.

دو شخصیت ممکن است جدا از هم باشند، اما قاب آن‌ها را به یک موجود بصری تبدیل می‌کند.

آیا این تصویر را اینگمار برگمان اختراع کرد؟

پاسخ کوتاه این است: نه به‌طور کامل.

ایده کنار هم قرار دادن، هم‌پوشانی یا ترکیب چهره‌ها پیش از Persona نیز در هنر و سینما وجود داشته است. مقاله «A History of the Overlapping Face» نیز نمونه‌هایی را پیش از Persona دنبال می‌کند و حتی به آثار سینمایی پیشین برگمان، از جمله Thirst، و نمونه‌هایی در هنر تجسمی اشاره می‌کند. بنابراین دقیق نیست که بگوییم خود ایده «هم‌پوشانی دو چهره» از هیچ‌جا توسط برگمان اختراع شد.

اما اهمیت برگمان در جای دیگری است.

او این ترکیب‌بندی را به یکی از قدرتمندترین استعاره‌های سینمایی برای بحران هویت تبدیل کرد.

پس شاید دقیق‌تر باشد بگوییم:

برگمان لزوماً ایده دو چهره هم‌پوشان را اختراع نکرد، اما در Persona به آن معنایی تازه و تأثیری ماندگار بخشید.

پس از Persona، دیگر این نوع تصویر فقط یک ترکیب‌بندی زیبا یا یک ترفند بصری نبود. هم‌پوشانی دو چهره می‌توانست بلافاصله مفاهیمی مانند دوگانگی، هویت‌های در حال جابه‌جایی، میل، وابستگی، تقلید و ازبین‌رفتن مرز میان خود و دیگری را تداعی کند.

تأثیر «پرسونا» بر فیلمسازان دیگر

اینجا باید میان دو چیز تفاوت قائل شویم.

اول، فیلم‌ها و فیلمسازانی که می‌توان تأثیر Persona بر آن‌ها را مستندتر دانست.

دوم، فیلم‌هایی که لزوماً نمی‌دانیم مستقیماً از برگمان الهام گرفته‌اند، اما از نظر تصویری یا مفهومی در امتداد سنت چهره‌های هم‌پوشان قرار می‌گیرند.

این تمایز مهم است، زیرا وجود یک قاب مشابه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که یک فیلمساز مستقیماً از برگمان تأثیر گرفته است.

«۳ زن» رابرت آلتمن؛ سه چهره، یک هویت؟

اگر Persona از دو زن برای زیر سؤال بردن مفهوم هویت استفاده می‌کند، 3 Women رابرت آلتمن در سال ۱۹۷۷ این ایده را در ساختاری دیگر گسترش می‌دهد.

فیلم آلتمن نیز درباره رابطه پیچیده زنانی است که به‌تدریج در رفتار، هویت و موقعیت یکدیگر انعکاس پیدا می‌کنند. BFI به شباهت میان چهره‌های درهم‌رفته در فیلم آلتمن و تصویر مشهور ترکیب چهره‌های آلما و الیزابت اشاره می‌کند و 3 Women را از مهم‌ترین فیلم‌هایی می‌داند که تصور آن بدون میراث Persona دشوار است.

در هر دو فیلم، پرسش اساسی مشابه است:

اگر یک انسان بتواند به‌تدریج ویژگی‌های انسان دیگری را جذب کند، مرز هویت دقیقاً کجاست؟

«پرفورمنس»؛ تغییر چهره و از دست دادن خود

در Performance ساخته نیکلاس روگ و دونالد کمل، مسئله هویت از طریق رابطه دو مرد و تغییر تدریجی شخصیت آن‌ها بررسی می‌شود.

BFI این فیلم را از آثاری می‌داند که به‌وضوح از Persona بهره برده‌اند؛ از جمله در لحظه‌ای که چهره شخصیت‌ها به تصویری ترکیبی تبدیل می‌شود. در اینجا نیز هم‌پوشانی چهره فقط یک جلوه بصری نیست، بلکه بیانگر فروپاشی یک هویت ثابت است.

Persona نشان داده بود که یک چهره می‌تواند به‌تدریج «دیگری» را در خود حمل کند. Performance این ایده را به فضایی متفاوت منتقل می‌کند: جایی که شخصیت، جنسیت، قدرت و هویت دیگر ثبات سابق خود را ندارند.

دیوید لینچ و «جاده مالهالند»؛ رؤیا، هویت و چهره‌ای دیگر

از میان فیلمسازان پس از برگمان، شاید رابطه دیوید لینچ با جهان Persona یکی از آشکارترین و جذاب‌ترین نمونه‌ها باشد.

در Mulholland Dr. نیز با دو زن روبه‌رو هستیم که رابطه‌شان به‌تدریج از یک رابطه ساده فراتر می‌رود. هویت‌ها تغییر می‌کنند، نام‌ها عوض می‌شوند و آنچه در ابتدا واقعیت به نظر می‌رسید، ممکن است بخشی از یک رؤیا، خیال یا روایت ذهنی باشد.

BFI شباهت میان رابطه آلما و الیزابت و رابطه بتی/دایان و ریتا/کامیلا را از مهم‌ترین پیوندهای میان این دو فیلم می‌داند. در هر دو اثر، رابطه میان دو زن به مسئله‌ای درباره قدرت، میل، هویت و خودِ سینما تبدیل می‌شود.

در Mulholland Dr. نیز مانند Persona، چهره تضمین‌کننده هویت نیست.

ممکن است به کسی نگاه کنیم و تصور کنیم او را می‌شناسیم؛ اما چند دقیقه بعد، همان چهره معنایی کاملاً متفاوت پیدا کند.

از «چهره هم‌پوشان» تا سینمای معاصر

مقاله «A History of the Overlapping Face» نمونه‌های متعددی از استفاده بعدی این ترکیب‌بندی را گردآوری می‌کند؛ از Love and Death و Mulholland Drive گرفته تا The Handmaiden، Portrait of a Lady on Fire، Perfect Blue، Black Swan و Gone Girl. این فهرست لزوماً به این معنا نیست که همه این آثار مستقیماً از برگمان تأثیر گرفته‌اند، اما نشان می‌دهد که تصویر دو چهره در حال نزدیک‌شدن، تداخل یا یکی‌شدن، به یک الگوی ماندگار در فرهنگ تصویری سینما تبدیل شده است.

این الگو به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که فیلم درباره یکی از موضوعات زیر باشد:

• بحران هویت
• شخصیت دوگانه
• رابطه میان خود و دیگری
• تقلید و جایگزینی
• میل و وابستگی
• حسادت و رقابت
• از دست‌دادن مرزهای روانی
• واقعیت و خیال

«قوی سیاه»؛ دو شخصیت یا دو بخش از یک شخصیت؟

در Black Swan ساخته دارن آرونوفسکی، نینا با تصویری دیگر از خودش روبه‌رو می‌شود؛ تصویری که نماینده ویژگی‌هایی است که او سرکوب کرده است.

رقابت نینا با لیلی به‌تدریج از یک رقابت حرفه‌ای فراتر می‌رود و به نوعی مواجهه با «دیگریِ درون خود» تبدیل می‌شود.

اینجاست که منطق تصویری Persona دوباره اهمیت پیدا می‌کند.

آیا با دو شخصیت مستقل روبه‌رو هستیم؟ یا یکی از آن‌ها بازتاب، سایه یا تصویری از دیگری است؟

Black Swan از نظر روایی و سبکی فیلمی کاملاً متفاوت از Persona است، اما هر دو از این ایده استفاده می‌کنند که بزرگ‌ترین تهدید برای هویت یک انسان شاید شخص دیگری نباشد؛ بلکه بخشی از وجود خود او باشد که تاکنون دیده نشده است.

مقاله «A History of the Overlapping Face» نیز Black Swan را در میان نمونه‌های مهم این سنت تصویری قرار می‌دهد، هرچند خود مقاله تأثیر مستقیم ساتوشی کن و Perfect Blue بر فیلم آرونوفسکی را نیز برجسته می‌کند.

«پرفکت بلو» و «دیگری» در آینه

انیمه Perfect Blue ساخته ساتوشی کن یکی از نمونه‌های مهم انتقال بحران هویت به سینمای انیمیشن است.

در اینجا نیز مرز میان شخصیت واقعی، تصویر عمومی، خاطره و توهم به‌تدریج از بین می‌رود. قهرمان فیلم دیگر نمی‌تواند با اطمینان تشخیص دهد که کدام نسخه از خودش «واقعی» است.

از این منظر، اگرچه نمی‌توان صرف وجود مضامین مشترک را مدرک تأثیر مستقیم برگمان دانست، Perfect Blue را می‌توان در گفت‌وگویی سینمایی با مسئله‌ای قرار داد که Persona به شکلی رادیکال مطرح کرده بود:

اگر تصویری که از خودمان می‌سازیم از خودِ واقعی ما جدا شود، کدام‌یک حقیقت دارد؟

«کنیز» و نزدیکی دو چهره

در The Handmaiden پارک چان-ووک، رابطه دو زن با مسئله هویت، نقش‌بازی‌کردن و جایگزینی گره خورده است.

این فیلم، مانند Persona، با دو شخصیت زن سروکار دارد که رابطه‌شان به‌تدریج ساختار اولیه داستان را تغییر می‌دهد. اما در اینجا بازی با هویت بیشتر به ساختار روایی، فریب و نقش‌های اجتماعی پیوند خورده است.

نزدیکی تصویری چهره‌ها در چنین آثاری می‌تواند یادآور میراثی باشد که Persona یکی از مشهورترین نمونه‌های آن است: دیگری فقط کسی نیست که روبه‌روی ما قرار گرفته؛ دیگری ممکن است به بخشی از تصویری تبدیل شود که از خودمان داریم.

چرا این نوع نما هنوز قدرتمند است؟

پاسخ شاید ساده باشد: چهره نزدیک‌ترین چیزی است که سینما به ذهن انسان دارد.

ما نمی‌توانیم افکار یک شخصیت را ببینیم، اما می‌توانیم چهره او را ببینیم. سینما از همین محدودیت استفاده می‌کند.

وقتی دوربین به یک چهره نزدیک می‌شود، تماشاگر ناچار است نگاه کند. وقتی دو چهره به هم نزدیک می‌شوند، تماشاگر ناچار است رابطه آن‌ها را تفسیر کند. و وقتی مرز میان دو چهره از بین می‌رود، تماشاگر با پرسشی روبه‌رو می‌شود که شاید هیچ پاسخ قطعی برای آن وجود نداشته باشد:

این چهره متعلق به چه کسی است؟

قدرت تصویر مشهور Persona دقیقاً در همین ناتوانی از پاسخ‌دادن قرار دارد.

اگر برگمان فقط دو چهره را کنار هم قرار می‌داد، تصویر می‌توانست صرفاً زیبا باشد. اما او کاری می‌کند که تصویر به یک مسئله تبدیل شود.

میراث واقعی «نمای برگمان»

شاید مهم‌ترین میراث اینگمار برگمان در این تصویر، خودِ تکنیک هم‌پوشانی چهره‌ها نباشد.

میراث اصلی او این است که به فیلمسازان نشان داد یک ایده پیچیده فلسفی یا روان‌شناختی را می‌توان بدون توضیح‌دادن، به یک تصویر تبدیل کرد.

بحران هویت می‌تواند به دو صورت نزدیک به هم تبدیل شود.

رابطه میان «خود» و «دیگری» می‌تواند در مرز مبهم میان دو چهره دیده شود.

فروپاشی یک شخصیت می‌تواند در کلوزآپی طولانی اتفاق بیفتد.

به همین دلیل است که تأثیر Persona را نباید فقط در فیلم‌هایی جست‌وجو کرد که دقیقاً همان تصویر را بازسازی کرده‌اند. میراث برگمان گسترده‌تر از یک قاب است.

او به سینما یادآوری کرد که گاهی چهره انسان خودِ صحنه است؛ و گاهی کافی است دو چهره را آن‌قدر به هم نزدیک کنیم که دیگر ندانیم یکی کجا تمام می‌شود و دیگری از کجا آغاز می‌شود.

جمع‌بندی

«نمای برگمان» شاید یک اصطلاح رسمی در فرهنگ فیلم‌برداری نباشد، اما امروز می‌توان از آن به‌عنوان نوعی میان‌بر برای توصیف یک سنت تصویری استفاده کرد: کلوزآپی روان‌شناختی که چهره را به میدان کشف هویت تبدیل می‌کند.

در Persona، این ایده به اوج می‌رسد؛ جایی که چهره‌های لیو اولمان و بیبی آندرسون نه‌تنها در یک قاب قرار می‌گیرند، بلکه مرز میان دو شخصیت را به چالش می‌کشند.

فیلمسازان بعدی، از رابرت آلتمن و نیکلاس روگ تا دیوید لینچ، این پرسش را به شکل‌های متفاوت ادامه داده‌اند. در کنار آن‌ها، آثار معاصری نیز وجود دارند که با وجود نبودِ مدرک قطعی از تأثیر مستقیم برگمان، از نظر بصری یا مفهومی در همان سنت گسترده‌ترِ چهره‌های دوگانه، هویت‌های درهم‌رفته و مرزهای ناپایدار میان خود و دیگری قرار می‌گیرند. BFI نیز Persona را اثری می‌داند که زبان و شمایل آن بر فیلمسازان نسل‌های بعد، از آلتمن و روگ تا لینچ و دیگران، تأثیر عمیقی گذاشته است.

و شاید به همین دلیل است که پس از گذشت دهه‌ها، تصویر Persona هنوز قدرت خود را از دست نداده است.

دو چهره را می‌بینیم؛ اما مطمئن نیستیم واقعاً چند نفر را می‌بینیم.

پرسش‌های متداول

نمای برگمان چیست؟

«نمای برگمان» یا Bergman Shot اصطلاحی غیررسمی است که معمولاً برای کلوزآپ‌های شدیداً روان‌شناختی در سینمای اینگمار برگمان، به‌ویژه تصاویر مشهور Persona و رابطه میان دو چهره، به کار می‌رود.

آیا اینگمار برگمان نمای هم‌پوشانی دو چهره را اختراع کرد؟

نمی‌توان با قطعیت گفت برگمان خودِ ایده را اختراع کرده است. نمونه‌هایی از این نوع ترکیب‌بندی پیش از Persona در هنر و سینما وجود داشته‌اند؛ اما Persona این تصویر را به یکی از مهم‌ترین استعاره‌های سینمایی برای هویت و دوگانگی تبدیل کرد.

معروف‌ترین نمونه نمای برگمان در کدام فیلم است؟

معروف‌ترین نمونه، تصویر ترکیب چهره‌های بیبی آندرسون و لیو اولمان در Persona ساخته اینگمار برگمان است. این تصویر یکی از مشهورترین تجسم‌های سینمایی مفهوم «دوگانگی» به شمار می‌رود.

چه فیلم‌هایی از Persona تأثیر گرفته‌اند؟

از نمونه‌هایی که ارتباط آن‌ها با Persona به‌طور گسترده مورد بحث قرار گرفته، می‌توان به 3 Women، Performance و Mulholland Dr. اشاره کرد. BFI همچنین فیلم‌هایی مانند Les Biches و Stardust Memories را در میان آثار مهمی قرار می‌دهد که از میراث Persona بهره برده‌اند.